Yanık Dereceleri, Kimyasal Yanıklar, Donma ve Sıcak Çarpmasında İlk Yardım Kuralları

Giriş: Araçla İlgili Yanık ve Donma Riskleri

Araç yangınları, sıcak motor parçaları, motor sıcakken açılan radyatör kapağı, akü asidi ve kışın yolda mahsur kalmak; sürücülerin karşılaşabileceği yanık ve donma nedenlerinden bazılarıdır. Bu durumlarda doğru ilk yardım dokudaki hasarın derinleşmesini önler.

1. Yanık Dereceleri

Yanıklar derideki hasarın derinliğine göre üç dereceye ayrılır:

• 1. derece: Derinin en üst tabakası etkilenmiştir; kızarıklık, hafif şişlik ve ağrı vardır. Güneş yanığı tipik örnektir.
• 2. derece: Derinin alt tabakaları da etkilenmiştir; içi sıvı dolu kabarcıklar (bül) oluşur ve çok ağrılıdır.
• 3. derece: Derinin tüm tabakaları ve alttaki dokular zarar görmüştür; deri beyaz, kahverengi ya da siyah görünebilir. Sinir uçları da hasar gördüğü için ağrı az hissedilebilir.

2. Yanıkta Doğru Müdahale

Yanıkta ilk ve en önemli uygulama, bölgeyi soğutmaktır:

• Yanık bölge en az 15-20 dakika tazyiksiz, temiz ve serin su altında tutulur. Buz kullanılmaz.
• Bölge şişmeden önce yüzük, saat ve bilezik çıkarılır.
• Yanığa yapışmamış giysiler çıkarılır; yapışmış giysiler zorla çekilmez.
• Kabarcıklar patlatılmaz.
• Yanığın üzeri temiz, nemli bir bezle örtülür.
• Geniş, derin ya da yüz, el, eklem ve genital bölgedeki yanıklarda 112 aranır.

3. Kimyasal ve Elektrik Yanıkları

Akü asidi gibi kimyasal maddelerle oluşan yanıklarda bölge en az 15-20 dakika bol ve tazyiksiz suyla yıkanır; madde göze sıçradıysa göz de bol suyla, içten dışa doğru yıkanır. Kimyasala bulaşmış giysiler çıkarılır.

Elektrik yanıklarında önce akım kesilir. Akım kesilmeden kazazedeye çıplak elle dokunulmaz; gerekirse tahta gibi kuru ve yalıtkan bir cisimle kazazede kaynaktan uzaklaştırılır. Elektrik yanıkları dışarıdan küçük görünse de içeride ciddi hasar yapabileceği için mutlaka sağlık kuruluşuna başvurulur.

4. Giysisi Alev Alan Kişi

Giysisi tutuşan kişi koşturulmaz; koşmak alevleri büyütür. Kişi yere yatırılır, üzeri battaniye ya da kalın bir örtüyle kapatılarak veya yerde yuvarlanması sağlanarak alevler söndürülür. Ardından yanık bölgeler su ile soğutulur. Yangın söndürücü kullanılacaksa kişinin yüzüne doğrultulmaz.

5. Donma

Kışın uzun süre soğuğa maruz kalmak el, ayak, kulak ve burunda donmaya yol açabilir. Donan bölge solgun, sert ve uyuşuktur.

• Kazazede ılık bir ortama alınır, ıslak giysileri çıkarılıp kuru giysiler giydirilir.
• Donan bölge ovulmaz, kar ile ovalanmaz ve doğrudan ateşe, sobaya tutulmaz.
• Bölge, ılık ortamda yavaş yavaş ısıtılır; kabarcıklar patlatılmaz.
• Bilinci açıksa ılık içecekler verilebilir; alkollü içecek verilmez.

6. Sıcak Çarpması

Sıcak havada uzun süre güneş altında kalmak veya kapalı, sıcak bir araçta beklemek sıcak çarpmasına yol açabilir. Belirtileri baş ağrısı, bulantı, kızarık ve sıcak cilt, hızlı nabız ve bilinç bulanıklığıdır.

Kazazede serin ve gölge bir yere alınır, giysileri gevşetilir, vücudu ıslak bezlerle serinletilir. Bilinci açıksa su verilir; bilinci bulanıksa ağızdan bir şey verilmez ve 112 aranır. Çocuklar ve evcil hayvanlar kısa süreliğine bile olsa park hâlindeki kapalı araçta bırakılmamalıdır.

7. Olay Yerinde Örnek Senaryo

Yolda hararet yapan bir aracın sürücüsü, motor sıcakken radyatör kapağını açınca fışkıran buharla elinden ve ön kolundan yanıyor. Önce kişiyi araçtan uzaklaştırırsınız. Yanık bölgeyi hemen temiz, serin ve tazyiksiz suyun altına tutarsınız; elinde yüzük ya da saat varsa şişlik başlamadan çıkarırsınız. Bölgede kabarcıklar oluştuysa patlatmazsınız.

En az 15-20 dakika soğutmanın ardından yanığı temiz, nemli bir bezle örtersiniz. Yanık el gibi önemli bir bölgede ve geniş olduğu için 112'yi ararsınız. Bu senaryo aynı zamanda araç tekniğiyle ilgili önemli bir kuralı da hatırlatır: Motor sıcakken radyatör kapağı açılmaz.

Sık Sorulan Sorular

Yanık ve donmayla ilgili sık sorulanlar:

• Yanığa buz koymak doğru mu? Hayır. Buz dokuya ek zarar verir; serin akan su kullanılır.
• Yanık kremi sürülebilir mi? Ciddi yanıklarda ilk yardımda bölgeye bir şey sürülmez; soğutulup temiz bezle örtülür ve sağlık ekibine bırakılır.
• Donan ayağı sıcak suya sokabilir miyim? Çok sıcak su ve doğrudan ısı kaynağı dokuya zarar verir; ısıtma ılık ortamda ve yavaş yapılır.